Türk denizlerinin röntgenini çeken deneyin birinci sonuçları açıklandı

Ülkede yürütülen en kapsamlı "vatandaş bilimi" projesi niteliğindeki "Denizlerimizin Genç Kaşifleri" ile 7'den 77'ye iştirakçiler, Ramazan Bayramı tatilinde bulundukları kıyı vilayetlerinde özel üretilmiş aygıtlarla denizlerden örnekler topladı.

Gönüllülerle yürütülen deneyle gemiyle aylar sürecek seyrüsefere gerek kalmadan, 250 bin litre yakıt tasarrufu sağlandı, 650 ton karbondioksite karşılık gelen karbon ayak izinin de önüne geçildi.

"Vatandaş bilimi ile toplumun bilimsel süreçlere iştiraki teşvik edildi"

ODTÜ Rektörü Prof. Dr. Mustafa Verşan Kök, "Denizlerimizin Genç Kaşifleri" projesinde toplanan bilgilerin birinci tahlillerine yönelik, açıklamalarda bulundu.

ODTÜ'nün nitelikli araştırmacılarıyla bilime yaptığı katkıların yanı sıra, bilimi toplumla buluşturan projelerle öncü rol oynamaya devam ettiğini vurgulayan Kök, Türkiye'de bir üniversite bünyesinde kurulan birinci Bilim Bağlantısı Ofisi'nin de tekrar üniversitede yer aldığına dikkati çekti.

Son yıllarda öne çıkan bilim bağlantısı usullerinden birisinin "vatandaş bilimi" olduğunu belirten Kök, bu formülle toplumun bilimsel süreçlere iştirakinin teşvik edildiğini anlattı.

ODTÜ Bilim İrtibatı Ofisi tarafından Türkiye'nin kenarı kentlerinde ve KKTC'de istekli araştırma takımları kurduklarını söyleyen Kök, bu sayede toplumu bilimle buluştururken, 7'den 77'ye halkın dayanağı ile aylarca sürecek bir projeyi düşük karbon ayak izi bırakarak gerçekleştirdiklerini kaydetti.

Rektör Kök, ülkenin en geniş kapsamlı etraf deneyleri ortasında yer alan projede, ODTÜ öğrenci ve mezunları ile yakınlarından oluşan iştirakçilerin, denize kıyısı olan 28 vilayette ve KKTC'de ODTÜ tarafından geliştirilen deney ve ölçüm kitleri aracılığıyla deniz suyunun sıcaklık, tuzluluk, çözünmüş oksijen ve pH datalarını ölçtüğünü belirterek, bu bilgilerin, ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsünce (DBE) yapılan deniz suyu kalitesini belirlemeye yönelik bilimsel çalışmalara katkıda bulunmak üzere incelenmeye başlandığını aktardı.

Dakikalar içinde bilgi toplayan özel aygıt geliştirildi

Proje için, ODTÜ Tasarım Fabrikası ile DBE araştırmacıları tarafından, denizler için büyük kıymet arz eden parametreleri dakikalar içinde toplamayı imkanlı kılan Kaşif-1 isimli aygıt geliştirildiğini anlatan Kök, "Bu parametrelerin koordinatlarla birlikte merkezi data tabanında birleştirilerek enstitümüzdeki bilim insanlarının yorumlamaları için hazır hale getirildi." dedi.

Rektör Kök, "Büyük etraf deneyinin birinci sonuçlarını, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün bağımsızlık ve aydınlanma meşalesini yaktığı 19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı'nda paylaşmaktan büyük memnunluk duyuyoruz." diye konuştu.

Geçen yıla nazaran daha yüksek sıcaklıklar ölçüldü

ODTÜ'nün istekli araştırmacıların ölçümlerinden toplanan tüm bilgiler, Bilim Bağlantısı Ofisi data tabanında toplanarak derlendi ve ODTÜ DBE ve ODTÜ İklim Merkezi araştırmacıları Prof. Dr. Barış Salihoğlu ve Doktor Öğretim Üyesi Devrim Tezcan tarafından birinci tahlilleri yapıldı.

ODTÜ'nün projeye ait birinci tahlil raporunda, şu tabirlere yer verildi:

ODTÜ DBE tarafından bedellendirilen dataların ışığında, global ısınmanın her yıl kendisini artarak hissettirmesine bir defa daha şahit olmanın yanı sıra bu yıl El Nino'nun da tesiriyle öbür pek çok bölgede olduğu üzere ülkemizde de rekor sıcaklıkların kendini göstermesi bu çalışmayla da onaylanmış oldu. Türkiye denizlerinde uydu bilgilerinden hesaplanan nisan ayı ortalama deniz yüzeyi sıcaklık artışı geçen yılın uydu bilgileriyle kıyaslandı. Buna nazaran; deniz yüzeyi sıcaklık artışları, Akdeniz'de 1,5 derece Ege'de 1 derece, Marmara Bölgesi'nde 1,8 derece, Batı Karadeniz'de 2,3 derece ve Doğu Karadeniz'de 1 derece yüksek ölçüldü. Deney sonuçlarımız, 2024 yılına ilişkin uydu datalarının ölçümleriyle de uyumlu çıktı. Deneyde ölçülen bilgiler, son 40 yılın uzun periyotlu ortalama verisi ile kıyaslandığında, 2024 yılı Nisan ayındaki deniz kıyılarının bulunduğu bölgelerin sıcaklık artışının 1,5-3 derece daha fazla olduğunu doğruladı.

Kirlilik ve biyolojik üretkenlik değerleri

Analiz raporunda, kıyılardaki kirlilik ve biyolojik üretkenlikle ilgili şu değerlendirmeler yapıldı:

İlk izlenim olarak Karadeniz ve Doğu Akdeniz'in, kıyılarımızda kirlilik ve biyolojik üretkenlikle paralel pH bedelleri 8'in altında ölçüldü yani bu bölgelerde daha asidik bir durum gözlemlendi. Örneğin Mersin kıyılarında 7.7, Karadeniz 7.8, Marmara 7.9 civarı bedeller olduğu görüldü. Görece daha pak kıyılara sahip KKTC'de ise daha alkali (8.4 civarı) bir durum gözlemlendi.

Gündüz ölçülen oksijen değerleri

Raporda, deniz pH durumunun uzun müddet ölçüldüğü takdirde iklim değişiminin okyanus asitlenmesi tesiri konusunda da bilgi verici olacağına işaret edilerek, "Gündüz ölçülen oksijen bedelleri, yüzey sularında beklendiği üzere üst düzeyinde 6-7 mg/L olduğu görülmüştür." sözlerine yer verildi.

Tuzluluk bedellerinde farklı denizlerin kendine mahsus özelliklerinin ortaya konduğuna dikkat çekilen raporda, şu bulgular yer aldı:

Örneğin Karadeniz'de 20 ünite civarı ölçülen bedellerin Ege ve Akdeniz'de 38 civarı ölçüldüğü görülmüştür. Bahar aylarında görülen tuzluluk bedellerinin beklenenden düşük olması bilhassa yüksek ırmak girdilerine işaret etmektedir ve ölçümler tüm yıl devam ettiği takdirde mevsimsel değişiklikler gözlemlenebilecektir. Bunun yanında Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz kıyılarında yapılan ölçümlerde coğrafik olarak tutarlılık tespit edildi.

ODTÜ'lü araştırmacılar, deneyin daha uzun müddet ve geniş iştirakle yapılması durumunda çok kıymetli bir bilgi kaynağının olacağı, hatta iklim çalışmalarına girdi verebilecek seviyeye geleceğini belirtti.

Ortak bir bilimsel makale yayımlanacak

ODTÜ Bilim İrtibatı Ofisi Yöneticisi ve Proje Koordinatörü Prof. Dr. Eren Kalay da Denizlerimizin Genç Kaşifleri Projesi kapsamında yapılan ölçümlerin sağladığı bilginin, ekosistem işleyişini öğrenmenin ve tanımanın birinci basamağı olduğunu söyledi.

Deneyin kesin sonuçların tüm istekli iştirakçilerin imzasıyla bilimsel bir makale olarak yayınlanacağını ve bu sayede literatüre de katkı yapılacağını belirten Kalay, "Denizlerimizin Genç Kaşifleri Projesi kapsamında deneylere yaz periyodu boyunca yeni istekli iştirakçilerle devam edeceğiz. Projenin bir sonraki basamağında ise bir Avrupa Birliği Projesi kapsamında dünyadaki göllerden sağlanacak bilgileri farklı ülkelerdeki gönüllülerin takviyesi ile toplamak istiyoruz." bilgilerini paylaştı.